طراحی یک آزمایشگاه فقط به انتخاب چند میز، کابینت، سینک و دستگاه محدود نمیشود. یک آزمایشگاه مدرن باید مجموعهای از الزامات مرتبط با ایمنی، جریان کار، تأسیسات، مصرف انرژی، پایداری، سلامت کاربران و امکان توسعه در آینده را همزمان در نظر بگیرد.
در همین مسیر، سازمان بینالمللی استانداردسازی ISO پروژهای با عنوان ISO/AWI 22546 – Laboratory design — Concept and principles را در دست تدوین دارد. طبق صفحه رسمی ISO، این پروژه هنوز Under development است و هدف آن تعریف مفاهیم و اصول طراحی آزمایشگاه برای معماران، مهندسان، طراحان، مدیران تأسیسات، مالکان و کاربران آزمایشگاه است. همچنین ISO تصریح میکند که این سند قرار نیست مشخصات فنی کمی و جزئی طراحی را تعیین کند.
مشاهده صفحه رسمی ISO/AWI 22546
ISO/AWI 22546 چیست؟
عبارت AWI یا Approved Work Item نشان میدهد که این سند هنوز استاندارد بینالمللی نهایی و منتشرشده نیست. بر اساس اطلاعات رسمی ISO، پروژه در کمیته فنی ISO/TC 336 – Laboratory design قرار دارد و در مرحله توسعه است.
بنابراین در حال حاضر دقیقتر است بگوییم: ISO در حال تدوین چارچوب بینالمللی جدیدی برای مفاهیم و اصول طراحی آزمایشگاه است.
چرا ISO وارد حوزه طراحی آزمایشگاه شده است؟
آزمایشگاههای امروزی پیچیدهتر از گذشته شدهاند. علاوه بر تجهیزات علمی، باید برق، آب، گازهای آزمایشگاهی، تهویه، شبکه داده، تجهیزات ایمنی، کنترل، نگهداری و مدیریت پسماند در یک فضای محدود با یکدیگر هماهنگ شوند.
کمیته ISO/TC 336 حوزه فعالیت خود را استانداردسازی طراحی آزمایشگاه از جمله انتخاب محل، طراحی فضا و یکپارچهسازی خدمات تعریف کرده و هدف آن را ایجاد آزمایشگاههای کارآمد، ایمن، کممصرف و پایدار با توجه به سلامت کاربران و اثرات محیطزیستی عنوان میکند.
صفحه رسمی ISO/TC 336 – Laboratory design
طراحی آزمایشگاه بهعنوان یک سیستم
یکی از مهمترین برداشتها از جهتگیری ISO/TC 336 این است که اجزای آزمایشگاه نباید مستقل از یکدیگر طراحی شوند. محل میز، سینک، شیرآلات، پریزها، شبکه، تجهیزات ایمنی و مسیر تأسیسات همگی به یکدیگر وابستهاند.
به همین دلیل بهتر است فضا + تجهیزات + تأسیسات + ایمنی + کاربران بهصورت یک مجموعه واحد بررسی شوند.
۱. سکوبندی آزمایشگاهی باید بخشی از طراحی اولیه باشد
محل میزها مستقیماً با مسیر حرکت کاربران، جانمایی تجهیزات، دسترسی به تأسیسات و فضای تعمیر و نگهداری ارتباط دارد. به همین دلیل بهتر است طراحی سکوبندی آزمایشگاهی TOP از مراحل اولیه پروژه با معماری و تأسیسات هماهنگ شود.
طراحی ماژولار نیز اهمیت بیشتری پیدا کرده است؛ زیرا تغییر تجهیزات در آینده نباید الزاماً به بازسازی کامل فضا منجر شود.
۲. یکپارچهسازی تأسیسات یکی از موضوعات اصلی است
ISO/TC 336 صراحتاً Integration of Services را در حوزه فعالیت خود قرار داده است. یک میز ممکن است همزمان به آب، برق، شبکه، گاز، هوای فشرده یا وکیوم نیاز داشته باشد. بنابراین پیش از ساخت سکوبندی باید ماتریس تأسیسات هر ایستگاه کاری مشخص شود.
۳. شیرآلات آزمایشگاهی باید براساس کاربرد انتخاب شوند
شیر آزمایشگاهی صرفاً یک شیر آب معمولی نیست. بسته به نوع آزمایشگاه ممکن است نقاط مختلف به آب، گاز، هوا یا وکیوم نیاز داشته باشند. انتخاب شیرآلات آزمایشگاهی TOP باید پس از مشخصشدن فرآیند کاری هر ایستگاه انجام شود.
۴. سینک آزمایشگاهی را از ابتدا جانمایی کنید
جانمایی سینک آزمایشگاهی روی مسیر لولهکشی آب و فاضلاب، فضای کابینت، مسیر حرکت کاربران و چیدمان تجهیزات اطراف اثر میگذارد. نوع مواد مورد استفاده و روش شستوشو نیز در انتخاب جنس و ابعاد سینک مؤثر است.
۵. برق و شبکه دیگر تجهیزات جانبی نیستند
آنالایزرها، کامپیوترها، سنسورها، دیتالاگرها و تجهیزات اتوماسیون همگی به برق و ارتباط داده نیاز دارند. طراحی پریز برق آزمایشگاهی باید همزمان با طراحی میز انجام شود. بهتر است از ابتدا نیاز به برق دائم، UPS، شبکه و ظرفیت توسعه آینده مشخص شود.
۶. ایمنی باید وارد معماری آزمایشگاه شود
ISO/TC 336 تجهیزات و سامانههای مرتبط با ایمنی کارکنان، سلامت، محیطزیست و صرفهجویی انرژی را نیز در محدوده نگاه کلان طراحی آزمایشگاه قرار میدهد.
در پروژههایی که خطر تماس با مواد خورنده وجود دارد، جانمایی دوش و چشمشوی اضطراری باید بخشی از ارزیابی ریسک و طراحی مسیر دسترسی باشد، نه تصمیمی که در پایان پروژه گرفته شود.
۷. آزمایشگاه آینده باید انرژی کمتری مصرف کند
در تعریف رسمی ISO/TC 336 به آزمایشگاههای Energy efficient و Sustainable اشاره شده است. بنابراین طراحی آینده باید علاوه بر عملکرد، مصرف انرژی، آب و منابع را نیز در نظر بگیرد.
۸. پایداری وارد استانداردهای طراحی آزمایشگاه شده است
صفحه رسمی ISO/AWI 22546 نشان میدهد این پروژه با اهداف توسعه پایدار از جمله صنعت و زیرساخت، مصرف مسئولانه و اقدام اقلیمی مرتبط شده است. این موضوع نشان میدهد پایداری بهتدریج به بخشی از نگاه کلان طراحی آزمایشگاه تبدیل میشود.
۹. تفاوت اصول طراحی با مشخصات فنی مبلمان
ISO در صفحه رسمی 22546 تصریح میکند که این سند مشخصات فنی کمی و جزئی ارائه نمیدهد. همچنین ISO/TC 336 اعلام میکند که استانداردسازی ساخت، عملکرد، ابعاد و آزمون تجهیزات و مبلمان آزمایشگاهی در حوزه ISO/TC 48 قرار میگیرد و از محدوده ISO/TC 336 جداست.
بنابراین ISO 22546 بیشتر به طراحی کل آزمایشگاه نگاه میکند، نه تعیین ابعاد یک میز یا یک سینک خاص.
۱۰. ISO همزمان روی آزمایشگاه هوشمند نیز کار میکند
ساختار کمیته ISO/TC 336 شامل یک گروه کاری مستقل با عنوان WG 4 – Smart laboratory است. این موضوع نشان میدهد مسیر استانداردسازی طراحی آزمایشگاه به سمت فضاهایی حرکت میکند که ساختمان، تجهیزات، داده و زیرساخت دیجیتال ارتباط بیشتری با یکدیگر دارند.
آیا اکنون باید پروژهها را مطابق ISO 22546 اجرا کرد؟
خیر؛ در زمان نگارش این مقاله، ISO/AWI 22546 هنوز در حال توسعه است و متن نهایی استاندارد بینالمللی منتشر نشده است. بنابراین برای الزامات اجرایی هر پروژه باید به استانداردهای نهایی و منتشرشده مرتبط، مقررات ملی، الزامات ایمنی و مشخصات تخصصی همان آزمایشگاه مراجعه شود.
چکلیست طراحی یک آزمایشگاه آیندهنگر
- فرآیند واقعی آزمایشگاه و مسیر حرکت کاربران مشخص باشد.
- سکوبندی با تأسیسات هماهنگ شود.
- آب، برق، گاز، شبکه و سایر خدمات از ابتدا جانمایی شوند.
- تجهیزات ایمنی در محل مناسب پیشبینی شوند.
- تعمیر و نگهداری بدون تخریب گسترده امکانپذیر باشد.
- فضا برای تغییر تجهیزات در آینده انعطاف داشته باشد.
- مصرف انرژی و منابع در طراحی بررسی شود.
- زیرساخت لازم برای تجهیزات دیجیتال و آزمایشگاه هوشمند در نظر گرفته شود.
نتیجهگیری
پروژه ISO/AWI 22546 نشانه یک تغییر مهم در نگاه به طراحی آزمایشگاه است. آزمایشگاه دیگر مجموعهای از اتاقها و میزهای مستقل نیست؛ طراحی فضا، تأسیسات، ایمنی، مصرف انرژی، تجهیزات و نیاز کاربران باید از مراحل اولیه با یکدیگر هماهنگ شوند.
برای سازندگان و طراحان تجهیزات ثابت آزمایشگاهی نیز این نگاه اهمیت زیادی دارد؛ سکوبندی، شیرآلات، سینک، پریز برق و تجهیزات ایمنی باید بهعنوان اجزای یک سیستم یکپارچه دیده شوند.
منابع
یادداشت: ISO/AWI 22546 هنوز نهایی نشده و ممکن است در مراحل تدوین تغییر کند. این مقاله جایگزین متن نهایی استاندارد یا الزامات قانونی پروژه نیست.