نگهداری تجهیزات آزمایشگاهی نباید از زمانی شروع شود که یک تجهیز خراب شده یا از کار افتاده است. بسیاری از خرابیها، نشتیها و مشکلات عملکردی را میتوان با نگهداری پیشگیرانه (Preventive Maintenance) پیش از تبدیل شدن به یک مشکل جدی شناسایی و برطرف کرد.
سازمان جهانی بهداشت (WHO) نیز در سیستم مدیریت کیفیت آزمایشگاهی بر ایجاد برنامه مشخص برای نگهداری پیشگیرانه تجهیزات تأکید میکند. در این رویکرد، نگهداری و در صورت نیاز کالیبراسیون تجهیزات باید بهصورت برنامهریزیشده انجام و مستند شود.
در یک آزمایشگاه، این برنامه فقط مربوط به دستگاههای پیچیده نیست. تجهیزاتی مانند شیرآلات آزمایشگاهی، سینک آزمایشگاهی، سیستم تخلیه، دوش و چشمشوی اضطراری و سایر تجهیزات مورد استفاده در آزمایشگاه نیز باید متناسب با نوع و شرایط استفاده، مورد بازرسی و نگهداری قرار گیرند.
نگهداری پیشگیرانه تجهیزات آزمایشگاهی چیست؟
نگهداری پیشگیرانه مجموعهای از بازرسیها، سرویسها و اقدامات برنامهریزیشده است که پیش از بروز خرابی جدی انجام میشوند. این اقدامات بسته به نوع تجهیز میتوانند شامل تمیزکاری منظم، بررسی وضعیت قطعات، تنظیم تجهیزات و تعویض برنامهریزیشده قطعات مصرفی باشند.
WHO در راهنمای سیستم مدیریت کیفیت آزمایشگاهی توضیح میدهد که نگهداری پیشگیرانه میتواند شامل تمیزکاری سیستماتیک و منظم، تنظیم و تعویض قطعات در فواصل برنامهریزیشده باشد. سازندگان نیز معمولاً فعالیتهای نگهداری موردنیاز را در دورههای مشخص مانند روزانه، هفتگی، ماهانه یا سالانه تعیین میکنند.
هدف اصلی این است که یک ایراد کوچک قبل از تبدیل شدن به خرابی پرهزینه شناسایی شود. برای مثال، یک نشتی کوچک در شیر آزمایشگاهی ممکن است در ابتدا مشکل مهمی به نظر نرسد؛ اما ادامه آن میتواند باعث آسیب به اتصالات، میز آزمایشگاه، کابینت یا تجهیزات اطراف شود.
چرا نگهداری پیشگیرانه تجهیزات آزمایشگاهی اهمیت دارد؟
یک برنامه مناسب نگهداری پیشگیرانه میتواند به افزایش عمر مفید تجهیزات، کاهش احتمال خرابی ناگهانی، شناسایی زودهنگام نشتی و خوردگی، کاهش هزینههای تعمیر، کاهش توقف فعالیت آزمایشگاه، افزایش قابلیت اطمینان تجهیزات، افزایش ایمنی و ایجاد سوابق مشخص از سرویس و تعمیر تجهیزات کمک کند.
WHO نیز اعلام میکند که یک برنامه مناسب مدیریت تجهیزات باید موضوعاتی مانند نگهداری پیشگیرانه، عیبیابی و تعمیر را پوشش دهد. نگهداری مناسب تجهیزات میتواند به کاهش وقفه در فعالیت آزمایشگاه، کاهش هزینه تعمیرات و جلوگیری از تعویض زودهنگام تجهیزات کمک کند.
۱. نگهداری شیرآلات آزمایشگاهی
شیرآلات آزمایشگاهی از تجهیزات پرکاربرد بسیاری از آزمایشگاهها هستند و به همین دلیل باید بهصورت منظم مورد بررسی قرار گیرند.
چکلیست پیشنهادی شیرآلات آزمایشگاهی
- بررسی نشتی در محل اتصال شیر به میز یا سینک
- بررسی اتصالات ورودی
- کنترل عملکرد اهرم یا دستگیره
- بررسی علم و خروجی شیر
- بررسی کاهش غیرعادی جریان
- کنترل وضعیت پوشش سطح شیر
- بررسی خوردگی یا آسیب ظاهری
- کنترل شل شدن اتصالات
- بررسی وضعیت شیلنگها و اتصالات جانبی
- بررسی آببندیها در صورت مشاهده نشتی
در شیرهای مخصوص گاز، هوا، وکیوم و سایر سیالات آزمایشگاهی، نوع سیال و الزامات ایمنی مربوط به آن نیز باید در روش بازرسی و نگهداری در نظر گرفته شود. در صورت مشاهده نشتی یا عملکرد غیرعادی، تجهیز باید توسط فرد دارای صلاحیت بررسی شود و تا زمان اطمینان از عملکرد صحیح، از ادامه استفاده ناایمن جلوگیری شود.
۲. نگهداری سینک آزمایشگاهی و سیستم تخلیه
سینک آزمایشگاهی به دلیل استفاده مداوم و تماس با آب و، بسته به نوع آزمایشگاه، مواد مختلف، نیازمند بررسی دورهای است. سینکهای آزمایشگاهی بسته به کاربرد میتوانند از متریالهای مختلفی مانند پلیپروپیلن (PP)، رزین اپوکسی و استنلس استیل ساخته شوند. روش تمیزکاری و نگهداری باید متناسب با جنس سینک، نوع مواد مورد استفاده و دستورالعمل سازنده انتخاب شود.
چکلیست سینک آزمایشگاهی
- بررسی سطح سینک از نظر ترک، شکستگی یا آسیب
- بررسی تغییرات غیرعادی سطح
- کنترل آببندی اطراف سینک
- بررسی محل اتصال سینک به صفحه میز
- کنترل تخلیه مناسب آب
- بررسی وضعیت خروجی سینک
- تمیزکاری متناسب با جنس سینک
بررسی سیفون و سیستم تخلیه
قسمت زیر سینک نیز باید در برنامه بازرسی قرار گیرد.
- بررسی نشتی سیفون
- کنترل اتصالات زیر سینک
- بررسی گرفتگی مسیر تخلیه
- کنترل وضعیت واشرها
- بررسی خوردگی یا آسیب اتصالات
- بررسی وجود رطوبت غیرعادی در کابینت زیر سینک
یک نشتی کوچک در زیر سینک ممکن است برای مدت طولانی دیده نشود و به مرور باعث آسیب به کابینت، میز یا تجهیزات اطراف شود.
۳. نگهداری دوش و چشمشوی اضطراری
دوش و چشمشوی اضطراری با بسیاری از تجهیزات دیگر آزمایشگاه یک تفاوت مهم دارد: ممکن است مدت زیادی مورد استفاده واقعی قرار نگیرد، اما در زمان وقوع حادثه باید آماده عملکرد باشد. کماستفاده بودن این تجهیزات نباید باعث نادیده گرفتن بازرسی و نگهداری آنها شود.
چکلیست پیشنهادی دوش و چشمشوی اضطراری
- بررسی جریان آب
- کنترل عملکرد اهرمها و فعالکنندهها
- بررسی عملکرد پدال در مدلهای مجهز به پدال
- کنترل هدهای چشمشوی
- بررسی رسوب یا گرفتگی خروجیها
- بررسی نشتی اتصالات
- کنترل خوردگی اجزای فلزی
- بررسی وضعیت کاسه چشمشوی
- بررسی مسیر تخلیه
- اطمینان از آزاد بودن مسیر دسترسی به تجهیز
- بررسی وضعیت تابلو و علائم شناسایی
نکته مهم: تناوب و روش آزمون دوش و چشمشوی اضطراری باید مطابق دستورالعمل سازنده، الزامات ایمنی مجموعه و استاندارد قابل اعمال تعیین شود.
۴. نگهداری سایر تجهیزات آزمایشگاهی
نگهداری پیشگیرانه فقط مربوط به تجهیزات ثابت آزمایشگاه نیست. بسته به نوع آزمایشگاه، تجهیزاتی مانند سانتریفیوژ، انکوباتور، اتوکلاو، هود، تجهیزات اندازهگیری، پیپتها و سایر دستگاهها نیز باید در برنامه مدیریت تجهیزات قرار گیرند.
WHO توصیه میکند برای هر تجهیز، روش و تناوب مناسب نگهداری و در صورت نیاز کالیبراسیون تعیین شود. همچنین باید مشخص باشد که نگهداری توسط کارکنان مجموعه قابل انجام است یا نیاز به شرکت یا متخصص خارجی دارد.
اطلاعاتی که بهتر است برای هر تجهیز ثبت شود
- نام تجهیز و کد تجهیز
- سازنده، مدل و شماره سریال
- محل نصب و مسئول تجهیز
- تاریخ آخرین سرویس و تاریخ سرویس بعدی
- سوابق تعمیرات
- وضعیت کالیبراسیون در صورت نیاز
- دستورالعمل سازنده
۵. بازرسی و سرویس تجهیزات را مستند کنید
نگهداری پیشگیرانه زمانی مؤثرتر میشود که مستند باشد. این یعنی فقط انجام سرویس کافی نیست؛ باید مشخص باشد چه تجهیزی، در چه تاریخی، توسط چه فردی و با چه نتیجهای بررسی شده است.
WHO در چکلیست مدیریت تجهیزات آزمایشگاهی مواردی مانند تناوب نگهداری، تاریخ نگهداری قبلی و تاریخ نگهداری بعدی را از اطلاعات مهم تجهیزات میداند و بر وجود سوابق نگهداری برای تجهیزات تأکید میکند.
| تجهیز | تاریخ بررسی | وضعیت | اقدام انجامشده | مسئول | بررسی بعدی |
|---|---|---|---|---|---|
| شیر آزمایشگاهی | — | — | — | — | — |
| سینک و سیفون | — | — | — | — | — |
| دوش اضطراری | — | — | — | — | — |
| چشمشوی اضطراری | — | — | — | — | — |
| دستگاه آزمایشگاهی | — | — | — | — | — |
۶. برای هر تجهیز زمانبندی مناسب تعیین کنید
یکی از اشتباهات رایج این است که برای تمام تجهیزات آزمایشگاه یک فاصله زمانی ثابت تعیین شود. تناوب نگهداری باید با توجه به نوع تجهیز، میزان استفاده، شرایط محیطی، اهمیت تجهیز، دستورالعمل سازنده و الزامات و استانداردهای قابل اعمال مشخص شود.
WHO نیز توصیه میکند نگهداری و کالیبراسیون تجهیزات در یک برنامه مشخص قرار گیرد و برای تجهیزات آزمایشگاه یک برنامه سالانه تهیه شود.
سطوح کلی برنامه نگهداری
بازرسیهای پرتکرار: کنترل ظاهری تجهیزات، مشاهده نشتی، بررسی وضعیت محل کار و توجه به تغییرات غیرعادی در عملکرد.
بازرسیهای دورهای: کنترل دقیقتر اتصالات، شیرآلات، سینک، سیفون، خوردگی، رسوب و عملکرد تجهیزات ایمنی.
سرویس تخصصی: تعمیر یا تعویض قطعات، بررسی تخصصی تجهیزات و انجام کالیبراسیون در موارد لازم.
جزئیات و فاصله زمانی دقیق هر فعالیت باید برای هر تجهیز بهصورت جداگانه تعیین شود.
۷. در صورت مشاهده خرابی چه کاری انجام دهیم؟
اگر هنگام بازرسی مشخص شد یک تجهیز عملکرد مناسبی ندارد، تنها ثبت مشکل کافی نیست. باید مشخص شود مشکل چیست، آیا ادامه استفاده از تجهیز ایمن است، چه اقدامی باید انجام شود، چه کسی مسئول رفع مشکل است و چه زمانی عملکرد تجهیز مجدداً بررسی میشود.
برای تجهیزات معیوب باید روش مشخصی برای جلوگیری از استفاده ناخواسته وجود داشته باشد. پس از تعمیر نیز باید پیش از بازگشت تجهیز به سرویس، از عملکرد مناسب آن اطمینان حاصل شود.
۸. سوابق هر تجهیز را نگهداری کنید
یکی دیگر از اصول مهم مدیریت تجهیزات، نگهداری سوابق مربوط به هر تجهیز است. WHO پیشنهاد میکند اطلاعات و مدارکی مانند مشخصات تجهیز، سوابق نگهداری، فرمهای تعمیر و کالیبراسیون، دستورالعمل سازنده و سایر سوابق مرتبط در پرونده تجهیز نگهداری شوند.
این کار به آزمایشگاه کمک میکند سابقه هر تجهیز را از زمان ورود تا سرویسها و تعمیرات بعدی دنبال کند.
نگهداری پیشگیرانه؛ هزینه یا سرمایهگذاری؟
تعویض بهموقع یک واشر، رفع یک نشتی کوچک، اصلاح یک اتصال یا تمیز کردن یک مسیر خروجی معمولاً بسیار سادهتر از تعمیر خرابی بزرگی است که در اثر بیتوجهی ایجاد شده است.
یک برنامه منظم نگهداری میتواند به کاهش خرابیهای ناگهانی، کاهش هزینه تعمیرات و افزایش عمر مفید تجهیزات کمک کند. به همین دلیل، نگهداری پیشگیرانه را بهتر است بخشی از مدیریت کیفیت و مدیریت هزینه آزمایشگاه بدانیم، نه یک هزینه اضافی.
جمعبندی
نگهداری تجهیزات آزمایشگاهی نباید از زمان خرابی شروع شود. بازرسی منظم شیرآلات آزمایشگاهی، سینک و سیستم تخلیه، دوش و چشمشوی اضطراری و سایر تجهیزات آزمایشگاه میتواند بسیاری از مشکلات را پیش از تبدیل شدن به خرابی جدی آشکار کند.
منتظر خرابی تجهیز نمانید؛ آن را قبل از خرابی بررسی کنید.
برنامه نگهداری باید برای هر تجهیز مشخص، مستند و متناسب با دستورالعمل سازنده، میزان استفاده و الزامات قابل اعمال باشد.